1.Civciv Seçiminde Nelere Dikkat Edilmeli?
Civciv yetiştiriciliğinde başarı, daha kümese girmeden başlar. İlk adım olan civciv seçimi, kayıpların önlenmesi ve sağlıklı büyüme sürecinin temelidir. Kalitesiz ya da hasta civcivlerle yola çıkmak, tüm emeklerin boşa gitmesine neden olabilir. Bu nedenle seçim aşaması dikkat ve tecrübe ister.
Canlılık ve Hareketlilik Gözlemlenmeli
Sağlıklı bir civciv sürekli hareket halindedir. Tüylerini kabartıp köşeye sinmiş ya da gözlerini kapatıp hareketsiz duran civcivler genellikle zayıf ya da hastalıklıdır. Seçim yaparken, bulunduğu ortamdaki en canlı, meraklı ve çevik civcivler tercih edilmelidir.
Göz ve Gaga Kontrolü
Civcivin gözleri parlak, açık ve net bakışlı olmalıdır. Gözlerde sulanma, çapaklanma veya donukluk varsa bu enfeksiyon belirtisi olabilir. Gaga yapısı düzgün, kapanışı tam olmalı; üst ve alt kısımları birbiriyle uyumlu olmalıdır.
Tüy ve Deri Yapısı
Sağlıklı bir civcivin tüyleri parlak, sık ve kuru olur. Tüylerin kirli, ıslak veya yapışık olması sağlık problemlerine işaret eder. Karın altı ve anüs çevresi özellikle kontrol edilmelidir. Dışkı kalıntısı olan civcivler ishal geçirmiş olabilir ve bu durum bulaşıcı olabilir.
Ayak ve Parmak Yapısı
Ayakta durmakta zorlanan ya da topallayan civcivlerden uzak durulmalıdır. Ayak parmakları düzgün olmalı, eğrilik veya yamulma bulunmamalıdır. Ayakların sıcak ve canlı olması da dolaşım sağlığı açısından önemli bir göstergedir.
Karın ve Göbek Kontrolü
Yeni çıkan civcivlerde göbek deliği tamamen kapanmış olmalıdır. Açık, şiş veya iltihaplı göbek yapısı enfeksiyon riskine neden olabilir. Karın bölgesi ise yumuşak ve şişkin olmamalıdır.
Irk ve Amaç Uyumu
Yetiştiriciliğe başlamadan önce, civcivin ne amaçla alınacağı netleştirilmelidir. Etlik mi, yumurtalık mı yoksa süs tavuğu mu? Her amaca uygun farklı ırklar vardır ve civciv seçimi bu hedefe uygun yapılmalıdır. Rastgele seçim, beklentilerin karşılanmamasına yol açabilir.
Aynı Yaş Grubu Seçilmeli
Karışık yaşta civciv almak büyük risktir. Farklı yaşlardaki civcivlerin ısı, yem ve yaşam alanı ihtiyaçları farklıdır. Ayrıca büyük olanların küçükleri ezmesi, yemden alıkoyması veya hastalık bulaştırması gibi sorunlar yaşanabilir. Bu nedenle tüm civcivlerin aynı yaş grubunda olması tavsiye edilir.
Güvenilir Üreticiden Alım Yapılmalı
Piyasada birçok civciv satıcısı vardır; ancak her biri güvenilir değildir. Aşı geçmişi belli olmayan, taşıma sırasında kötü şartlara maruz kalmış civcivler sağlık sorunlarına açıktır. Tarım İl Müdürlükleri tarafından kayıtlı ve referanslı üreticilerden alım yapmak, kayıpları büyük ölçüde azaltır.
2. Civcivler İçin Uygun Kümes Ortamı Nasıl Olmalı?
Civcivlerin sağlıklı büyüyebilmesi için barınacakları ortamın sıcaklığı, nemi, havalandırması ve zemin yapısı son derece önemlidir. Uygun koşullar sağlanmadığında stres, hastalık ve ölümler kaçınılmaz hale gelir. Bu nedenle kümese alınacak her civciv için barınma ortamı titizlikle planlanmalıdır.
Isı Kontrolü: Yaşa Göre Ayarlanmalı
Civcivler vücut ısılarını ilk birkaç hafta boyunca kendi başlarına düzenleyemez. Bu nedenle ortam ısısının yaşlarına uygun olması gerekir:
| Yaş Aralığı | Tavsiye Edilen Sıcaklık |
|---|---|
| 1–7 gün | 32–34 °C |
| 8–14 gün | 30–32 °C |
| 15–21 gün | 27–29 °C |
| 22–28 gün | 24–26 °C |
Sıcaklık, kümesin farklı noktalarına yerleştirilen termometrelerle kontrol edilmeli, ısıtıcılar veya infrared lambalarla desteklenmelidir.
Hava Akımı Olmadan Temiz Havalandırma
Civcivler cereyana karşı çok hassastır. Ancak tamamen havasız bırakmak da solunum sorunlarına neden olur. Bu dengeyi sağlamak için kümes havalandırması doğrudan civcivlerin üzerine değil, üstten ve yandan olmalıdır. Karbon dioksit ve amonyak birikiminin önlenmesi için günde birkaç kez temiz hava girişi sağlanmalıdır.
Uygun Zemin ve Altlık Malzemesi
Kümesin zemini sert ve düz olmalı, altına ise mutlaka emici bir altlık serilmelidir. En çok tercih edilen altlık malzemeleri:
- Talaş (tozsuz)
- Pirinç veya buğday kavuzu
- Kağıt pelet
Altlık nem tutmalı ama küflenmemelidir. Islanan bölgeler anında alınmalı ve günlük olarak kontrol edilmelidir. Civcivlerin yürüyüşü rahat olmalı, ayaklar kaymamalıdır.
Nem Oranı
Civcivler için ideal bağıl nem oranı %55–70 arasındadır. Nem oranı düşükse solunum yolları kurur; yüksekse altlık çürür, bakteri ve mantar üremesi artar. Kümesin nemi higrometre ile takip edilmeli ve gerektiğinde havalandırma artırılmalı ya da suluklar gözden geçirilmelidir.
Aydınlatma ve Karanlık Dengesi
İlk hafta boyunca civcivlerin gece gündüz yem ve suya ulaşabilmesi için 24 saat boyunca loş bir aydınlatma sağlanmalıdır. Ancak fazla ışık, civcivlerde strese neden olabilir. Geceleri hafif sarı tonlu ışık tercih edilmeli ve ampul ısı yayıyorsa bu da sıcaklık kontrolüyle uyumlu olmalıdır.
Kümesin Alanı: Civciv Başına Yeterli Yer
Sıkışık ortamlar stres, kanibalizm ve hastalık riskini artırır. Civciv başına en az 0,05–0,07 m² alan düşmesi önerilir. Kalabalık artarsa havalandırma ve altlık da buna göre güçlendirilmelidir.
3. İlk Hafta Altın Değerinde: İlk 7 Gün Nasıl Yönetilmeli?
Civcivlerin ilk haftası, tüm yetiştiricilik sürecinin temelini oluşturur. Bu dönemde yapılan hatalar ileriki haftalarda telafi edilemez kayıplara neden olabilir. Uygun bakım, doğru çevresel koşullar ve dikkatli gözlem bu haftada başarıyı belirleyen en önemli etkenlerdir.
İlk 24 Saatte Yapılması Gerekenler
Civcivler kümese geldiği anda açlık, susuzluk ve soğuk gibi temel stres faktörleriyle karşı karşıyadır. Bu nedenle ilk 24 saatte şunlar yapılmalıdır:
- Kümes sıcaklığı önceden ayarlanmış olmalıdır (32–34 °C).
- Civcivler kümese bırakılmadan ısıtılmış alana alınmalı ve adaptasyon süresi verilmelidir.
- İlk suluklara vitaminli, elektrolitli su konulmalıdır.
- Yemin üzerine bir miktar mısır kırığı serilerek civcivlerin yemle tanışması kolaylaştırılır.
Suya Alıştırma Süreci
Susuz kalan civcivlerde ilk 6 saatte ölüm riski hızla artar. Su kabına ulaşamayan veya içmeyi bilmeyen civcivlere özel ilgi gösterilmelidir. Gerekirse gagaları hafifçe suya batırılarak yönlendirme yapılabilir. Suyun ılık ve temiz olması çok önemlidir.
Yem Alımı Takibi
Civcivler ilk saatlerde yem yemeye başlamalıdır. Kaliteli, ince granüllü ve yüksek proteinli başlangıç yemi (starter yem) kullanılmalıdır. İlk haftada yem %20–22 protein içermelidir. Yemliklerin temiz, ulaşılabilir ve yeterli sayıda olması gerekir.
Davranış Gözlemi: Sorunlar Erken Tespit Edilmeli
Civcivlerin davranışları kümesteki şartlar hakkında bilgi verir. Aşağıdaki tablo bu gözlemleri özetler:
| Civciv Davranışı | Anlamı |
|---|---|
| Civcivler köşelere toplanmış | Ortam soğuk |
| Hepsi ısı kaynağına yığılmış | Ortam çok soğuk |
| Civcivler yayılmış, yem yiyor | Isı ve ortam dengeli |
| Civcivler uzak köşelerde duruyor | Isı kaynağı fazla sıcak |
Bu gözlemler her 2–3 saatte bir yapılmalı, kümesteki ısı ve nem durumu ayarlanmalıdır.
Aydınlatma ve Gece Bakımı
İlk 3–4 gün boyunca sürekli aydınlatma tercih edilir. Bu sayede civcivler gece de yem ve suya ulaşabilir. Işık çok parlak değil, loş ve sarımsı olmalıdır. Geceleri kümeste tur atılarak civcivlerin davranışları kontrol edilmeli, ezilme veya sıkışma olup olmadığına bakılmalıdır.
Anüs Temizliği ve Fiziksel Kontroller
İlk günlerde bazı civcivlerde anüs çevresinde dışkı kuruması gözlemlenebilir. Bu bölge nazikçe temizlenmeli, kuru kalması sağlanmalıdır. Her gün civcivlerin genel görünümüne, tüy yapısına, yürüyüşüne ve göbek bölgesine gözle kontrol yapılmalıdır.
Stres Faktörlerinden Kaçınma
Gürültü, ani ışık değişimi, kapı çarpması gibi unsurlar civcivleri strese sokar. Stres hem bağışıklığı düşürür hem de yem tüketimini azaltır. İlk hafta boyunca mümkün olduğunca sakin ve düzenli bir ortam oluşturulmalıdır.
4. Civcivlerde Isı Yönetimi: Kaç Derece Olmalı, Nasıl Kontrol Edilir?
Isı, civciv yetiştiriciliğinde en hayati unsurlardan biridir. Yeni doğan civcivler vücut sıcaklıklarını kendi başlarına dengeleyemezler. Bu yüzden uygun ısıtma yapılmazsa üşür, stres yaşar ve bağışıklıkları zayıflar. İlk haftalardaki ısı yönetimi, kayıpsız büyütmenin en temel şartıdır.
Civcivlerin Yaşına Göre İdeal Sıcaklık Değerleri
| Yaş Aralığı | Tavsiye Edilen Kümes Isısı |
|---|---|
| 0–7 gün | 32–34 °C |
| 8–14 gün | 30–32 °C |
| 15–21 gün | 27–29 °C |
| 22–28 gün | 24–26 °C |
| 29–35 gün | 21–23 °C |
Bu sıcaklıklar yerden 5 cm yüksekte, civcivlerin bulunduğu seviyeden ölçülmelidir. Tavandan ölçülen sıcaklıklar yanıltıcı olabilir.
Isı Nereden ve Nasıl Verilmeli?
En çok kullanılan ısıtma yöntemleri şunlardır:
- İnfrared lamba (kırmızı lamba): Yerel ve yönlendirilmiş ısı sağlar. Özellikle küçük gruplar için uygundur.
- Isıtıcı soba (gazlı veya elektrikli): Geniş alanları ısıtmak için kullanılır.
- Zemin altı ısıtma: Maliyetlidir ancak çok dengeli bir ısı sunar.
Isıtma cihazı yerleştirilirken civcivlerin tamamının eşit şekilde faydalanabileceği bir konum tercih edilmelidir. Doğrudan cereyan yaratmayacak, yüksekten aşağı üflemeyecek şekilde yerleştirme yapılmalıdır.
Civcivlerin Davranışına Göre Isı Yorumlama
Civcivler, hissettikleri sıcaklığa göre davranış gösterir. Bu gözlemler sayesinde ısı ayarı pratik şekilde kontrol edilebilir:
| Davranış | Anlamı |
|---|---|
| Civcivler ısı kaynağından uzak köşelerde | Ortam çok sıcak |
| Civcivler ısı kaynağının altında toplanmış | Ortam çok soğuk |
| Civcivler dağılmış, yem yiyor, su içiyor | Isı ideal, ortam dengeli |
| Civcivler üst üste binmiş, iç içe girmiş | Aşırı soğuk ve stres var |
Bu nedenle sadece termometreye değil, civciv davranışlarına da dikkat edilmelidir.
Gece-Gündüz Isı Farkı Nasıl Dengelenmeli?
Gece sıcaklıklarının düşmesi, civcivlerde ölümle sonuçlanan ani şoklara neden olabilir. Geceleri ısı kontrolü için şu önlemler alınabilir:
- Otomatik termostatlı ısıtıcılar kullanılmalı.
- Yedek lamba veya soba her zaman hazır tutulmalı.
- Gece boyunca kümeste birkaç kez kontrol yapılmalı.
- Kümes yalıtımı güçlendirilerek sıcaklık kaybı önlenmeli.
Fazla Isı da Tehlikeli Olabilir
Birçok yetiştirici ısıyı fazla vererek sorunu çözdüğünü sanır, ancak fazla sıcaklık da şu sorunlara yol açabilir:
- Yem tüketimi düşer.
- Su tüketimi aşırı artar, ishal gelişebilir.
- Solunum sıkıntısı oluşabilir.
- Tüy gelişimi bozulur.
- Kanat altlarında terleme ve nem oluşur.
Dolayısıyla ideal aralığın dışına çıkılmaması gerekir.
5. Civcivlerin Altlığı ve Temizlik Kuralları
Civcivlerin barındığı zeminin kalitesi, doğrudan sağlık durumlarını etkiler. Uygun olmayan altlık malzemesi veya yetersiz temizlik, bakteriyel enfeksiyonlar, ayak yaraları, ishal ve hatta ölümlerle sonuçlanabilir. Bu yüzden altlık seçimi ve hijyen kuralları ihmal edilmemelidir.
Altlık Ne İşe Yarar?
Altlık, kümes zemini ile civciv arasında tampon görevi görür. Bu sayede:
- Civcivlerin vücutları soğuktan korunur.
- Dışkı ve nem altlık tarafından emilerek ortam kuruluğu sağlanır.
- Ayak yapıları zarar görmez, kayma ve incinme riski azalır.
- Mikroorganizmaların çoğalması engellenir.
Uygun Altlık Malzemeleri
İyi bir altlık, emici, yumuşak, kokusuz ve tozsuz olmalıdır. En çok kullanılan malzemeler şunlardır:
| Malzeme | Özellikleri |
|---|---|
| Talaş (tozsuz) | Emici, yumuşak, yaygın kullanılır |
| Pirinç veya buğday kavuzu | Ucuz, kolay bulunur, tozsuz ve emici |
| Kağıt pelet | Hijyeniktir, yüksek emiciliğe sahiptir |
| Sap kırpıntısı | Kullanılabilir ancak daha sık değiştirilmelidir |
Not: Altlık asla gazeteden yapılmamalıdır. Gazete hem kaygandır hem de mürekkep toksiktir.
Altlık Kalınlığı Ne Olmalı?
İdeal altlık kalınlığı 4–6 cm olmalıdır. Çok ince altlık yeterli koruma sağlamaz, çok kalın altlık ise nem tutarak mantar ve bakterilerin üremesine zemin hazırlar.
Ne Sıklıkta Değiştirilmeli?
- İlk hafta: Günde en az 1 kez nemli veya dışkılı bölgeler temizlenmeli.
- 2. haftadan sonra: 2–3 günde bir kontrol edilmeli ve gerektiğinde kısmi değişim yapılmalıdır.
- Tüm altlık: En geç haftada bir defa tamamen yenilenmelidir.
Altlık değişimi sırasında kümes kısa süreliğine havalandırılmalı, civcivler tozdan ve cereyandan korunmalıdır.
Altlık Kaynaklı Hastalıklar
Kirli veya nemli altlık kullanımı şu sağlık sorunlarına neden olabilir:
- Pododermatitis: Ayak altı yaraları
- Kokçidiyoz: Altlıkta çoğalan parazitlerin neden olduğu ishal
- Amonyak zehirlenmesi: Yoğun dışkı birikimiyle oluşur, solunum yollarına zarar verir
- Tüy kirlenmesi ve ıslaklık: Islak altlık tüyleri yapıştırır, civcivleri soğuk algınlığına açık hale getirir
Bu hastalıkların önlenmesi için altlık sürekli kuru, temiz ve serbest akışlı olmalıdır.
Temizlikte Nelere Dikkat Edilmeli?
- Altlık değişimi sabah saatlerinde yapılmalı, civcivlerin gün içinde uyum sağlaması kolaylaşır.
- Nemli bölgeler anında alınmalı, kuru altlık serilmelidir.
- Kümes zemini dezenfekte edilecekse civcivler dışarı alınmalı ve yüzey tamamen kuruduktan sonra yerlerine konmalıdır.
- Kümes içinde temizlik yapılırken ani hareket ve seslerden kaçınılmalı, civcivler strese sokulmamalıdır.
6. Doğru ve Dengeli Beslenme Programı
Civcivlerin yaşamının ilk 6 haftasında uygulanan beslenme programı, gelişim hızlarını ve bağışıklık sistemlerini doğrudan etkiler. Yetersiz veya dengesiz beslenme, büyüme geriliği, hastalık riski ve ani ölümlere yol açabilir. Bu nedenle yem içeriği, su kalitesi ve yemleme düzeni dikkatle planlanmalıdır.
Başlangıç Yemi (Starter Yem) Nedir, Ne İçermeli?
İlk 0–6 haftalık dönemde kullanılan starter yem, civcivlerin ihtiyaç duyduğu yüksek proteini ve dengeli mineralleri içerir. Kaliteli bir başlangıç yeminde bulunması gereken temel besin değerleri:
| Bileşen | İdeal Değer (%) |
|---|---|
| Ham Protein | 20–22 |
| Enerji (kcal/kg) | 2800–3000 |
| Kalsiyum | 1.0–1.2 |
| Fosfor | 0.45–0.6 |
| Vitamin & Mineral | Yeterli düzeyde |
Toz yem yerine granül form tercih edilmelidir, çünkü granül yemler daha kolay tüketilir ve israfı azaltır.
Yemleme Sıklığı ve Miktarı
Civcivler gün boyunca sık aralıklarla küçük porsiyonlar halinde yem tüketmeyi tercih eder. Bu nedenle:
- İlk hafta günde 6–8 kez yem verilmelidir.
- haftadan itibaren günde 4–5 kez yeterlidir.
- Yemlikler her zaman dolu gibi görünmeli ama taze kalmalıdır. Bayat yem yememeleri önemlidir.
- Civciv başına yemlikte en az 2–3 cm alan düşmelidir.
Yemlikler temiz tutulmalı ve dışkı bulaşmasına karşı sık sık kontrol edilmelidir.
Vitamin ve Takviyeler Gerekli mi?
Eğer ticari starter yem kaliteli ve dengeliyse, ilk haftalarda ek vitamin takviyesine genellikle gerek yoktur. Ancak aşağıdaki durumlarda multivitamin, probiyotik ve elektrolit takviyesi faydalı olabilir:
- Civcivler nakilden yeni geldiyse
- Ani hava değişimi yaşanıyorsa
- Aşı sonrası halsizlik varsa
- Genel direnç artırılmak isteniyorsa
Bu takviyeler 2–3 gün süreyle suya karıştırılarak verilebilir.
Temiz ve Sürekli Su Erişimi
Su, yemden daha önemlidir. Civcivler susuz kaldığında yem yemez ve birkaç saat içinde ölüme kadar gidebilen ciddi su kaybı yaşanabilir. Bu nedenle:
- Sular her gün taze ve temiz olarak değiştirilmelidir.
- Su sıcaklığı ılık (25–30 °C) olmalıdır. Soğuk su ishale neden olabilir.
- Suluklar, civcivlerin seviyesine uygun yükseklikte olmalı, devrilmeyecek şekilde yerleştirilmelidir.
- Suluk başına 15–20 civciv düşecek şekilde düzenleme yapılmalıdır.
Yem ve Suya Ulaşım Kolaylığı
Yem ve su kapları kümeste dengeli şekilde dağıtılmalıdır. Civcivler için ideal düzen:
- Kümesin ortasında ısı kaynağı varsa, yemlikler çevresine dairesel yerleştirilmelidir.
- Uzun kümeslerde her 1 metrede bir yemlik ve suluk bulunmalıdır.
- Kaplara ulaşmakta zorlanan civcivler desteklenmeli veya yüksekteki kaplar alçaltılmalıdır.
7. Temiz Su: Kayıpsız Büyümenin Sessiz Kahramanı
Civcivlerin büyümesi, gelişmesi ve bağışıklık sistemi için su en az yem kadar, hatta bazı durumlarda daha da önemlidir. Ancak birçok yetiştirici suyu yalnızca “sulukta bulunması gereken bir unsur” olarak görür. Oysa ki su kalitesi, sıcaklığı ve temizliği, civcivlerin yaşayıp yaşamayacağını doğrudan etkileyebilir.
Civcivler Ne Kadar Su İçer?
Yeni çıkan civcivler, vücut ağırlıklarının %10–15’i kadar su tüketir. Bu oran sıcak havalarda ve yüksek proteinli yemle beslendiklerinde artar. Genel olarak:
- İlk hafta: Civciv başına günde yaklaşık 30–50 ml su tüketilir.
- 3. hafta ve sonrası: Bu miktar 100 ml’ye kadar çıkabilir.
Yani küçük bir kümesteki 100 civciv, günde ortalama 4–5 litre su tüketebilir.
Su Kalitesi Neden Önemli?
Kirli, bayat, soğuk veya mikroplu su tüketimi civcivlerde çok sayıda sağlık sorununa yol açabilir:
- İshal: Mikroplu ya da aşırı soğuk su nedeniyle gelişebilir.
- Bağırsak florası bozulması: Temiz olmayan sular faydalı bakterileri öldürür.
- Suya bağlı toksinler: Paslı kaplardan veya kötü depolardan gelen ağır metaller bağışıklığı düşürür.
- Gelişim geriliği: Sürekli kirli su tüketen civcivler yeterince büyüyemez.
Bu nedenle içme suyu kalitesi, insanlar için geçerli olan standartlara yakın olmalıdır.
Su Sıcaklığı Nasıl Olmalı?
Civcivlere verilecek su ne çok soğuk ne de çok sıcak olmalıdır. Uygun aralık:
- İdeal su sıcaklığı: 25–30 °C
- Kışın: Su çok soğuksa ısıtılarak ılıklaştırılmalı
- Yazın: Aşırı sıcak su civcivlerin su içmesini azaltır, bu nedenle su serin tutulmalı
Sıcaklık dengesizliği, özellikle ilk haftalarda ölümlere yol açabilir.
Suluk Seçimi ve Yerleşimi
Suluk seçimi kadar sulukların kümesteki konumu da önemlidir. Doğru uygulamalar şunlardır:
- Suluk yüksekliği: Civcivin sırt hizasında olmalı
- Suluk başına düşen civciv: 15–20 civciv için bir suluk
- Malzeme: Plastik suluklar hafif ve pratiktir, paslanmaz çelik de tercih edilebilir
- Yerleşim: Isı kaynağının uzağında ama kolay erişilebilir bir noktada olmalı
Suluklar yemliklerle karışmamalı ve dışkı bulaşmayacak şekilde yerleştirilmelidir.
Suya Katılabilecek Takviyeler
Zaman zaman suya aşağıdaki katkılar eklenebilir:
- Vitamin takviyeleri: A, D3, E, B grubu vitaminler
- Elektrolitler: Özellikle yaz aylarında
- Probiyotikler: Bağırsak sağlığını korur
- Doğal destekler: Elma sirkesi (%0,5 oranında), sarımsak suyu gibi katkılar haftada 1–2 kez kısa süreli kullanılabilir
Ancak bu katkıların sürekli verilmesi değil, ihtiyaç halinde ve kontrollü kullanılması gerekir.
Su Temizliği Nasıl Sağlanır?
- Suluklar günde en az 1 kez temizlenmeli, tercihen her yem değişiminde yıkanmalıdır.
- Haftada bir kez sirke ile temizlik yapılabilir.
- Sular bayatlamadan tazelenmeli, özellikle yaz aylarında 2 kez değişim önerilir.
- Su deposu kullanılıyorsa yosunlaşmaya ve kokuya karşı düzenli kontrol edilmelidir.
8. Aşı Takvimi ve Koruyucu Sağlık Önlemleri
Civcivlerde ölüm oranını düşürmenin en etkili yollarından biri, düzenli aşılamadır. Özellikle kalabalık gruplarda ve farklı illerden getirilen civcivlerin bir arada büyütüldüğü durumlarda, bulaşıcı hastalıklar hızla yayılabilir. Bu nedenle aşılar ve hijyen kuralları, kayıpsız büyütmenin temelidir.
Neden Aşı Yapılmalı?
Civcivlerin bağışıklık sistemi ilk haftalarda zayıftır. Anadan gelen bağışıklık (maternal antikor) kısa sürede etkisini yitirir. Bu boşluk döneminde yapılan aşılar sayesinde:
- Bulaşıcı hastalıkların yayılması önlenir.
- Toplu ölümlerin önüne geçilir.
- Bağışıklık sistemi güçlenir.
- Civcivler stresli durumlara daha dayanıklı hale gelir.
Yaygın Olarak Uygulanan Civciv Aşıları
| Aşı Türü | Hastalık | Uygulama Zamanı | Uygulama Yolu |
|---|---|---|---|
| ND (Newcastle) | Newcastle | 5–7 günlük | Göz damlası, burun damlası |
| IB (Bronşit) | Enfeksiyöz Bronşit | 5–7 günlük | Ağız veya burun yoluyla |
| Gumboro | Bağışıklık sistemi çökmesi | 14–21 günlük | Ağız yoluyla |
| CRD aşısı (Mycoplasma) | Solunum enfeksiyonları | 21. günden sonra | Enjeksiyon |
| Çiçek Aşısı (opsiyonel) | Tavuk çiçeği | 30 günlük civcivler | Kanat zarına damlatma |
Aşı programı, kümes koşullarına ve çevresel risklere göre değişebilir. Bu nedenle yerel veterinerle görüşerek özel program oluşturmak en doğrusudur.
Aşı Uygulamasında Dikkat Edilmesi Gerekenler
- Aşıdan önce ve sonra 1 gün boyunca vitamin takviyesi yapılmamalıdır. Bu, aşının etkisini azaltabilir.
- Aşı serin, gölgede ve orijinal ambalajında saklanmalıdır.
- Aşı sulandırıldıktan sonra 2 saat içinde uygulanmalıdır.
- Aşılar sırasında civcivler strese sokulmamalı, mümkünse sabah serinliğinde yapılmalıdır.
- Toplu aşılarda düzgün karıştırılmış suya konulan aşı civcivlerin susadığı bir anda verilmelidir (örneğin sabah su verilmeden 2 saat sonra).
Koruyucu Takviyeler ve Hijyen Uygulamaları
Aşılar kadar diğer koruyucu sağlık önlemleri de önemlidir:
- Haftalık temizlik programı yapılmalı, altlıklar düzenli değiştirilmeli.
- Suluklar ve yemlikler günde en az 1 kez yıkanmalı.
- Haftada 1 kez probiyotik ve bağırsak düzenleyici takviyeler verilebilir.
- Kümes içi dezenfeksiyon, civcivler kümese alınmadan önce yapılmalı.
- Giriş çıkışlarda ayak dezenfektanı, el yıkama ve giysi değişimi gibi kurallar belirlenmelidir.
Aşı Sonrası Gözlem Önemlidir
Aşıdan sonra civcivlerde birkaç gün iştahsızlık, halsizlik ya da durgunluk görülebilir. Bu durum 24–48 saat içinde geçmelidir. Aksi halde:
- Aşı bozuk olabilir
- Uygulama hatası yapılmış olabilir
- Civcivlerde başka bir sağlık sorunu olabilir
Bu durumda mutlaka veteriner desteği alınmalıdır.
9. Civcivlerde En Sık Görülen Hastalıklar ve Önlemler
Civcivler, bağışıklık sistemleri henüz tam gelişmemiş olduğu için birçok bulaşıcı hastalığa karşı savunmasızdır. Özellikle ilk 6 haftada hijyen eksikliği, kötü beslenme, düşük sıcaklık ya da kalabalık ortam gibi faktörler hastalık riskini artırır. Ancak erken belirtiler tanınır ve önlemler zamanında alınırsa bu hastalıkların çoğu önlenebilir.
1. Koksidiyoz (Coccidiosis)
Belirtiler:
- Kanlı veya sümüksü dışkı
- Halsizlik, tüy kabartma
- Yem yemede azalma
- Ani ölümler
Nedenleri:
- Kirli altlık
- Nemli ortam
- Aşırı kalabalık kümes
Önlem ve Tedavi:
- Altlıklar her gün kontrol edilerek kuru tutulmalı
- İlaçlı yem (koksiostatik) veya suya katılan antikoksite ilaçlar veteriner önerisiyle kullanılmalı
- Gelişmiş sürüler için aşı uygulanabilir
2. CRD (Kronik Solunum Yolu Hastalığı)
Belirtiler:
- Hırıltılı solunum
- Göz ve burun akıntısı
- Büyüme geriliği
- Gırtlakta çıtırtı sesi
Nedenleri:
- Mycoplasma enfeksiyonu
- Soğuk hava, cereyan
- Stres ve zayıf bağışıklık
Önlem ve Tedavi:
- Kümes cereyandan korunmalı
- Strese neden olan faktörler (ani ısı değişimi, aşırı kalabalık) ortadan kaldırılmalı
- Veteriner kontrolünde antibiyotik uygulanabilir
3. Enfeksiyöz Bronşit (IB)
Belirtiler:
- Hızlı nefes alma
- Burun akıntısı, gözlerde yaşarma
- İştahsızlık
- Tüylerde dağınıklık
Nedenleri:
- Virüs kaynaklı solunum hastalığı
- Aşısızlık veya bağışıklığın zayıf olması
Önlem ve Tedavi:
- 5–7 günlükken IB aşısı uygulanmalı
- Hastalık viral olduğu için tedavi değil, destekleyici bakım yapılır
- Vitamin ve elektrolit takviyesi önerilir
4. İshal (Basit ya da Enfeksiyon Kaynaklı)
Belirtiler:
- Sulu, kötü kokulu dışkı
- Dehidrasyon (civciv sönük ve halsiz görünür)
- Anüs çevresinde dışkı birikimi
Nedenleri:
- Kirli su, bayat yem
- Soğuk hava
- Viral veya bakteriyel enfeksiyonlar
Önlem ve Tedavi:
- Su ve yem her gün taze verilmeli
- Civcivler cereyandan korunmalı
- Veteriner önerisiyle elektrolitli su, probiyotik ve gerektiğinde antibiyotik uygulanmalı
5. Ayak Altı Yaraları (Pododermatitis)
Belirtiler:
- Ayakta kızarıklık, şişlik
- Topallama
- Hareket etmede isteksizlik
Nedenleri:
- Islak altlık
- Sivri zemin
- Uzun süre aynı noktada durma
Önlem ve Tedavi:
- Altlık kuru ve yumuşak tutulmalı
- Kümes zemini düz ve temiz olmalı
- Yaralı civciv ayrılarak ayaklara bakım yapılmalı
6. Tavuk Çiçeği (Kanat Zarı Formu)
Belirtiler:
- Göz çevresinde ve ağızda siğilimsi yapılar
- Yem yemede güçlük
- Kanat zarında şişlik
Nedenleri:
- Virüsle bulaşır
- Sivrisinek gibi vektörlerle taşınabilir
Önlem ve Tedavi:
- Aşı 30 günlük civcivlere yapılmalı
- Aşı olmayan sürülerde hastalık hızla yayılabilir
- Tedavisi yoktur, destekleyici bakım yapılır
7. Ani Ölüm Sendromu (Sıcaklık ve Stres Kaynaklı)
Belirtiler:
- Herhangi bir hastalık belirtisi göstermeden aniden ölen civcivler
- Genellikle gece veya sabah saatlerinde görülür
Nedenleri:
- Ani sıcaklık düşüşü veya yükselişi
- Aşırı kalabalık
- Yetersiz havalandırma
Önlem ve Tedavi:
- Kümesin ısı ve nemi sabit tutulmalı
- Ani hava değişimlerinden korunmalı
- Gece saatlerinde de kümeste sıcaklık kontrolü yapılmalı
Hastalıklarla başa çıkmanın en etkili yolu erken tanı ve önleyici bakımdır. Yukarıdaki belirtiler gözlemlendiğinde hemen harekete geçmek ve gerektiğinde veteriner desteği almak büyük fark yaratır.
10. Gece Aydınlatması ve Işık Kullanımı
Civciv yetiştiriciliğinde ışık, sadece bir aydınlatma unsuru değil, aynı zamanda gelişim düzenleyici bir araçtır. Özellikle ilk haftalarda doğru ışık süresi ve ışık şiddeti civcivlerin daha hızlı büyümesine, bağışıklık sistemlerinin güçlenmesine ve stres seviyelerinin azalmasına katkı sağlar.
İlk Hafta Sürekli Aydınlatma Gerekir mi?
Evet. Civcivler ilk hafta boyunca gece gündüz 24 saat loş ışık altında tutulmalıdır. Bu sayede:
- Gece de yem ve su tüketmeye devam ederler.
- Ortamı tanıma ve adaptasyon süreci hızlanır.
- Zayıf civcivler güçlüler tarafından dışlanmaz.
- Toplu sıkışmalar, ezilmeler daha az olur çünkü karanlıkta panik azalır.
Işık Şiddeti Ne Olmalı?
Aşırı parlak ışık civcivlerde stres, göz tahrişi ve saldırgan davranışlara neden olabilir. Bu nedenle ışık şiddeti düşük, sarı tonlu olmalıdır.
| Dönem | Tavsiye Edilen Işık Şiddeti |
|---|---|
| 0–7 gün | 20–25 lüx (loş ışık) |
| 2. haftadan sonra | 10–15 lüx (daha loş olabilir) |
Ayrıca ışık kaynağının kümeste eşit dağılması gerekir. Bazı civcivlerin karanlıkta, bazılarının aydınlıkta kalması gelişim farklarına yol açar.
Hangi Ampul Türü Tercih Edilmeli?
- Kırmızı infrared lamba: Hem ısı hem de loş ışık sağlar. İlk hafta için uygundur.
- Sarı LED ampuller: Enerji tasarrufludur ve göz yormaz. Isı sağlamaz ama gece aydınlatması için idealdir.
- Floresan ışıklar: Titreşim yapabilir ve civcivlerde strese neden olabilir. Uygun değildir.
Ampuller tavan yüksekliğine göre kümese 50–60 cm yukarıdan asılmalı, doğrudan civcivlerin gözüne parlamamalıdır.
Işık Süresi Ne Kadar Olmalı?
| Yaş Aralığı | Günlük Işık Süresi |
|---|---|
| 0–7 gün | 24 saat (sürekli) |
| 8–14 gün | 20–22 saat |
| 15–28 gün | 16–18 saat |
| 1 aydan sonra | 14–16 saat |
Işık süresi azar azar azaltılarak civcivlerin biyolojik saati bozulmadan düzen sağlanmalıdır. Ani ışık kesintileri strese neden olabilir.
Gece Karanlıkta Ne Olur?
Kümes aniden karanlığa bürünürse civcivler birbirine girer, sıkışır ve ölümler yaşanabilir. Gece saatlerinde:
- Işıklar tamamen kapatılacaksa kademeli olarak azaltılmalıdır.
- Elektrik kesintilerine karşı jeneratör veya acil ışık sistemleri hazırda tutulmalıdır.
- Loş bir gece ışığı (gece lambası gibi) sürekli açık bırakılabilir.
Bu düzenleme sayesinde civcivler gece de su ve yem bulabilir, stres yaşamazlar.
Farklı Irklar İçin Özel İhtiyaçlar Var mı?
Civciv yetiştiriciliğinde kullanılan ırkın özelliklerini bilmek, doğru bakım ve besleme planı yapmanın ilk adımıdır. Türkiye’de yaygın olarak yetiştirilen civciv ırkları genel olarak üç gruba ayrılır: etlik (broiler), yumurtalık (layer) ve süs tavukları. Her birinin gelişim hızı, besin ihtiyacı ve bakım koşulları farklıdır.
1. Etlik Civcivler (Hızlı Büyüyen Irklar)
Amaç: Kısa sürede yüksek canlı ağırlık kazanımı
Türkiye’de Yaygın Etlik Irklar:
- Ross 308
- Cobb 500
- Arbor Acres
Bakımda Dikkat Edilecek Noktalar:
- Bu ırklar çok hızlı büyüdüğü için ilk haftalarda yüksek proteinli yem (%22–24) verilmelidir.
- Günlük yem ve su tüketimleri çok fazladır. Suluklar ve yemlikler sürekli dolu olmalıdır.
- Aşırı kilo alımından dolayı ayak problemleri sık görülür; altlık yumuşak, kuru ve sık değiştirilmeli.
- Kümeste sürekli havalandırma gerekir, çünkü sıcak ve nemli ortam bu ırklarda solunum hastalıklarını tetikler.
- Genelde 45–50 günde kesim ağırlığına ulaşırlar.
2. Yumurtalık Civcivler (Yumurta Verimine Odaklı Irklar)
Amaç: Verimli ve uzun süreli yumurta üretimi
Türkiye’de Yaygın Yumurtalık Irklar:
- Lohman Brown
- Atak-S (Türkiye’ye özgü yerli hibrit)
- Nick Brown
- Hy-Line Brown
Bakımda Dikkat Edilecek Noktalar:
- İlk 6 hafta boyunca dengeli starter yem verilmeli, sonrasında büyütme ve yumurtlama yemine geçilmelidir.
- Çok kilo almaları istenmez, bu nedenle aşırı yemleme yapılmamalı.
- Isıya karşı hassas oldukları için yaz aylarında mutlaka serinletme önlemleri alınmalıdır.
- Genellikle 16–18 haftalıkken yumurtlamaya başlarlar.
- Aydınlatma süreleri çok önemlidir, özellikle yumurtlama dönemine geçişte günlük ışık süresi 14–16 saat olmalıdır.
3. Süs Tavuğu Civcivleri (Estetik ve Hobi Amaçlı)
Amaç: Görsel özellik, hobi yetiştiriciliği, bazen doğal kuluçka
Türkiye’de Yaygın Süs Irkları:
- İspenç
- Brahma (Light, Dark, Buff)
- Orpington (Sarı, Siyah, Mavi)
- Sultan (Osmanlı Tavuğu)
- Ameraucana veya Araucana (mavi yumurtlayan türler)
Bakımda Dikkat Edilecek Noktalar:
- Bu türlerin büyüme süreci daha yavaştır; sabırlı olunmalıdır.
- Tüy yapıları yoğun olduğu için nemli ve çamurlu alanlardan uzak tutulmalıdır.
- Çoğu ırk kuluçka içgüdüsüne sahiptir, bu nedenle yumurtlamaları düzensiz olabilir.
- Diğer tavuklarla karıştırılmaları önerilmez; kendi gruplarıyla yetiştirilmelidir.
- Bazı türler dar alanlarda strese girer; geniş alan daha uygundur.
Her ırkın ihtiyacı farklı olduğu için, civciv seçiminde öncelikle amaç net belirlenmeli (etlik mi, yumurtalık mı, süs mü?), ardından bakım planı buna göre oluşturulmalıdır. Aynı kümeste birden fazla farklı ırk birlikte büyütülecekse, sıcaklık, yem ve alan planlaması çok dikkatli yapılmalıdır.
Kayıpsız Civciv Büyütmenin Püf Noktaları – Sonuç ve Öneriler
Civciv yetiştiriciliğinde başarı, detaylara gösterilen özenle doğrudan ilişkilidir. Küçük ihmaller bile büyük kayıplara yol açabilir. Ancak doğru bilgi, düzenli takip ve sabırla bu süreci kayıpsız atlatmak mümkündür.
İşte civciv büyütmede en önemli püf noktalar:
Sağlıklı Civciv Seçimiyle Başlayın
Sağlıklı Civciv Seçimiyle Başlayın- Canlı, hareketli, parlak tüylü ve gözleri açık civcivleri tercih edin.
- Aynı yaş grubundan civcivleri alın, karışık yaşta olanlardan kaçının.
- Güvenilir ve aşı geçmişi belli üreticilerden alışveriş yapın.
Isı ve Nem Dengesini Korumaya Özen Gösterin
- İlk hafta sıcaklık 32–34 °C olmalı, yaşa göre haftalık ısı azaltımı yapılmalıdır.
- Ortamın havası taze olmalı, fakat cereyan olmamalı.
- Kümes nemi %55–70 aralığında tutulmalı.
Hijyen ve Temizlik Rutin Olmalı
- Altlık kuru, yumuşak ve tozsuz olmalı.
- Yemlikler ve suluklar her gün yıkanmalı.
- Haftalık genel temizlik ve altlık değişimi ihmal edilmemeli.
Kaliteli Yem ve Su Temel Şarttır
- İlk haftalarda yüksek proteinli starter yem kullanılmalı.
- Su temiz, ılık ve sürekli ulaşılabilir olmalı.
- Sular her gün değiştirilmeli; sıcak havalarda günde iki kez.
Aşı Takvimi Aksatılmamalı
- Newcastle, bronşit, gumboro gibi temel aşılar zamanında uygulanmalı.
- Aşı sonrası gözlem yapılmalı; halsizlik veya reaksiyon durumunda veteriner desteği alınmalı.
Aydınlatma Planlı Olmalı
- İlk hafta boyunca 24 saat loş ışık sağlanmalı.
- Işık süresi ve şiddeti yaşa göre düzenlenmeli.
- Ani ışık kesintileri strese neden olacağından jeneratör hazır bulundurulmalı.
Farklı Irkların İhtiyaçları Bilinmeli
- Etlik, yumurtalık ve süs civcivlerinin yem, alan ve sıcaklık ihtiyacı farklıdır.
- Aynı kümeste farklı ırklar yetiştirilecekse her grubun ihtiyacına uygun planlama yapılmalı.
Günlük Gözlem ve Takip Hayat Kurtarır
- Civcivlerin davranışlarını, dışkılarını ve tüy yapısını her gün gözlemleyin.
- Anormal bir durum fark ettiğinizde hemen müdahale edin.
- İlk haftalarda günde en az 3 kez kümeste kısa kontroller yapın.
Son Söz
Civciv yetiştiriciliği sabır, dikkat ve bilgi işidir. Yukarıda sıralanan kurallara uyarak, kayıpları minimuma indirebilir; sağlıklı, canlı ve verimli bir sürü yetiştirebilirsiniz. Unutmayın: “Küçük ihmal büyük kayıptır; küçük özen büyük başarıdır.”
